Người Việt học tiếng Nhật vấp ở kính ngữ. Người Nhật học tiếng Việt vấp ở xưng hô. Hai cái vấp này thật ra là hai mặt của cùng một chuyện.

Tiếng Nhật đổi động từ

Kính ngữ tiếng Nhật được Hội đồng thẩm định văn hóa Nhật Bản sắp lại thành năm loại trong "Chỉ dẫn về kính ngữ" (2007): tôn kính ngữ, khiêm nhường ngữ I, khiêm nhường ngữ II (đinh trọng ngữ), đinh ninh ngữ và mỹ hóa ngữ. Đây là bản chi tiết hóa của cách chia ba loại mà trường học dạy lâu nay.

Điều quan trọng: sự kính trọng nằm ở hình thức động từ. Cùng nghĩa "nói" mà có iu, ossharu, mōsu. Không cần nói chủ ngữ, chỉ cần nhìn động từ là biết người nói đang nâng ai lên.

Tiếng Việt đổi cách gọi

Động từ tiếng Việt không chia. Sự kính trọng nằm chỗ khác: gọi người đối diện là gì.

Nam lớn tuổi hơn thì anh, nữ lớn tuổi hơn thì chị, nhỏ hơn thì em. Bằng tuổi cha mẹ thì cô, chú; bằng tuổi ông bà thì ông, bà. Và cách tự gọi mình cũng đổi theo: gọi người ta là anh thì mình là em.

Nghĩa là trong tiếng Việt, chưa chọn được cách gọi thì chưa nói được câu nào.

Vì vậy mới hỏi tuổi

Từ đây sinh ra một thói quen làm người Nhật lúng túng: người Việt hay hỏi tuổi ngay lần đầu gặp.

Không phải tò mò hay thiếu ý tứ. Không biết tuổi thì không biết gọi anh hay em, mà không chọn được thì không đặt được câu. Nói theo kiểu tiếng Nhật thì giống như chưa quyết được dùng kính ngữ hay nói trống mà đã phải mở miệng.

Ở Nhật, hỏi tuổi bị xem là đi hơi sâu vào chuyện riêng. Không biết lý do trên thì câu hỏi đó nghe thiếu tế nhị.

Chữ "dạ" không mang nội dung

Thêm một chỗ. Chữ dạ mà người Việt hay mở đầu câu gần như không có nghĩa từ điển. Nó là âm đánh dấu sự lễ phép.

Người ta hay dịch thành hai trong tiếng Nhật, nhưng dạ không nhất thiết là đồng ý. Nó gần với "tôi đang nghe", "tôi giữ thái độ đúng mực" hơn. Nghe dạ không có nghĩa là người kia đã đồng ý với nội dung.

Chốt lại khi đi làm

Nhân viên người Việt dùng sai kính ngữ không có nghĩa là thiếu kính trọng. Chỉ là tiếng mẹ đẻ của họ đặt sự kính trọng ở chỗ khác.

Còn khi bị hỏi tuổi, hiểu rằng đó là thu thập thông tin để đặt câu, chứ không phải soi mói, thì cảm giác sẽ khác hẳn.