Lễ Obon (お盆) của Nhật và Vu Lan báo hiếu của Việt Nam nhìn qua là hai lễ của hai nước, nhưng thật ra cùng một gốc: kinh Vu Lan Bồn (盂蘭盆経), phiên âm từ chữ Phạn Ullambana. Chữ 盆 trong お盆 chính là chữ "Bồn" trong Vu Lan Bồn.
Cùng bắt đầu từ ngài Mục Kiền Liên
Kinh kể chuyện Mục Kiền Liên (Nhật gọi là 目連 Mokuren), đệ tử của Đức Phật, dùng thần thông tìm mẹ và thấy mẹ đang chịu khổ nơi ngạ quỷ. Hỏi cách cứu, Phật dạy hãy cúng dường chư tăng vào rằm tháng Bảy âm lịch. Đó là gốc chung của cả hai lễ.
Ở Nhật, ghi chép về lễ này có từ thời Suiko, ban đầu là nghi lễ cung đình rồi lan ra dân gian. Ở Việt Nam, Vu Lan vừa là lễ Phật giáo, vừa chồng lên tín ngưỡng dân gian coi tháng Bảy âm là tháng cúng cô hồn.
Ngày lệch nhau là do lịch
Obon phổ biến nhất là 13–16 tháng 8 dương lịch. Nhưng một phần Tokyo, Kanagawa, Shizuoka lại làm vào 13–16 tháng 7. Riêng Okinawa và Amami đến nay vẫn tính theo âm lịch nên ngày thay đổi từng năm.
Sự lệch này đến từ cuộc cải lịch năm Minh Trị thứ 6 (1873), khi Nhật bỏ âm lịch. Có vùng giữ nguyên con số "rằm tháng Bảy" rồi đọc thành 15 tháng 7 dương lịch; có vùng dời muộn một tháng cho hợp mùa. Cả hai cách cùng tồn tại tới giờ.
Vu Lan thì vẫn đúng rằm tháng Bảy âm lịch, vì Việt Nam vẫn dùng âm lịch cho lễ tết. Quy ra dương lịch, ngày này rơi đâu đó trong tháng 8 hoặc tháng 9.
Bông hồng cài áo — thứ Nhật không có
Vu Lan Việt Nam có một tục mà Obon không có: cài hoa hồng lên áo khi lên chùa. Còn mẹ thì cài hoa đỏ, mất mẹ thì cài hoa trắng.
Tục này không cổ. Nó lan ra từ bài tùy bút "Bông hồng cài áo" của thiền sư Thích Nhất Hạnh viết năm 1962. Chỉ hơn nửa thế kỷ, nó đã thành hình ảnh gắn liền với Vu Lan.
Chỗ vướng khi đi làm
Mùa Obon, công ty Nhật nghỉ. Nhưng với người Việt làm ở Nhật, cái vướng nằm ở chỗ ngày lễ của nhà mình lệch mất khoảng một tháng so với kỳ nghỉ đó.
Muốn xin nghỉ đúng dịp Vu Lan thì tuần đó lại là tuần làm việc bình thường của phía Nhật. Giải thích "rằm tháng Bảy âm lịch" thì người nghe khó hình dung.
Biết hai lễ cùng một gốc thì câu chuyện ngắn lại rất nhiều: chỉ cần nói "đây là ngày Obon tính theo âm lịch" là phía Nhật hiểu ngay.